Općenito o Japodima

Teritorija

Japodi su naseljavali veliko područje koje je obuhvatalo širi prostor oko srednjeg toka Une i Nacionalnog parka „Una“ u Bosni, današnju Liku i Gorski Kotar u Hrvatskoj i Belu Krajinu u Sloveniji. Razvoj japodske kulture odvijao se, približno, tokom posljednjih hiljadu godina stare ere.

Privreda

Osnovu privrede predstavljali su stočarstvo i zemljoradnja. Japodi su najviše gajili koze, ovce i svinje, goveda i konje, kao i perad. Prema biljnim ostacima gajeni su: pšenica, raž, ječam, zob, zatim mahunarke: leća, bob i grašak i sakupljano divlje voće: jabuke, kruške, trešnje, drenjak i lješnjak. Repertoar prehrane dopunjavao je lov (naročito srna i jelen, manje divlja svinja i medvjed) i ribolov na Uni.

Naselja i način stanovanja

Većinu japodskih naselja čine gradine koje su pozicionirane na uzvišenim, prirodno zaštićenim brežuljcima. Karakterišu ih snažni kameno-zemljani zaštitni bedemi građeni tehnikom suhozida prilagođeni konfiguraciji terena. Specifičnost kulture stanovanja Japoda predstavljaju i sojenička naselja na rijeci Uni. Sojenice su kuće izgrađene od drveta iznad vode, na hrastovim sohama (pilonima) zabijenim u dno rijeke.

Kultovi i religija.

Tragovi duhovnog života Japoda odražavaju se: u kultu mrtvih, kultovima božanstava, kroz simbolični sadržaj nekih objekata materijalne kulture, u tragovima obreda i vjerovanja većinom izraženih kroz figuralno izrađene ili ukrašene objekte. U kultu mrtvih zastupljena su dva istovremena obreda: sahranivanje i spaljivanje, pa se smatra da bi se moglo raditi o dvije komponente: autohtonoj (sahranjivanje) i o utjecaju ili prilivu stanovništva s prostora kulture polja s urnama (spaljivanje).

Društveno uređenje.

Već od perioda formiranja, japodska zajednica pokazuje dosta visok stupanj društvene organizacije. Izgradnja zaštitnih bedema, raspored nastambi i komunikacija unutar ograničenog prostora naselja zahtijevali su učešće brojnog stanovništva i određeno planiranje, odnosno izvjesne oblike upravljanja, naročito u većim gradinama i sojeničkim naseljima kod kojih se može pretpostaviti neka vrsta protourbanog uređenja.

Kultura Japoda.

Razvoj japodske kulture sadržavao je figuralno oblikovanje kako u primijenjenom, tako i u monumentalnom obliku. Likovno oblikovani ili ukrašeni predmeti se mogu rasporediti prema materijalu (pečena glina, bronza i rijetko srebro, jantar i staklo, kamen) i tehnikama (urezivanje, apliciranje, modelovanje, livenje, iskucavanje), kao i prema vrsti figura koje su prikazane: predstave predmeta, životinjske i ljudske figure. Objekti od gline i kamena karakteristični su za dolinu Une, dok ih na drugim japodskim prostorima za sada nema.

Figuralne predstave, uz neke više manje čisto geometrijske simbole, predstavljaju gotovo jedini izvor za poznavanje složenog svijeta religijskih ideja i vjerovanja Japoda.

Izvor: Branka Raunig, Umjetnost i religija prahistorijskih Japoda, 2004. 

 

 

Sojenička naselja

Sojenička naselja karakteristična su isključivo za željezno doba, a neka su se nalazila na rubnim dijelovima sadašnjeg Nacionalnog parka. Ovaj tip naselja ima drugačiju arhitekturu nego ostala, mada, se u principu radi o istom tipu naselja nosive konstrukcije. Bitno je napomenuti da se ovaj tip naselja pretežno upotrebljavao na području sjeverne Evrope tako da su ostatci na tlu Bosne i Hercegovine prava rijetkost i od nemjerljivoga su značaja. Konstrukcija ovog tipa kuće je takva da su zidovi uglavnom podizani naizmjeničnim polaganjem greda uzdužnih i poprečnih zidova. Grede su spajane na karakterističan način tako što su uglavljivane pomoću sedlastih udubljenja pri kraju. Krov je imao karakteritičan oblik i za njegovo pravljenje je pretežno upotrebljavana slama.

Veoma važnu ulogu u pravljenju ovih kuća imala je glina, najme pukotine koje su ostajale spajanjem dasaka popunjavane su upravo ovim materijalom. Ne samo da su zidovi bili obloženi ovim premazima nego i podovi, a kada govorimo o tome onda moramo reći da se na području gdje se nalazilo ognjište nalazio dosta deblji sloj glinenog premaza. Kada govorimo o dimenizijama ovih kuća onda je važno napomenuti da su one nešto manje od tipova drugih kuća iz tog vremena. Što se tiče oblika i dimenzija ovih kuća može reći da su one bile dosta manje od dugih tipova kuća iz tog perioda. U prosjeku kuće su bile veličine 7,5 x 5,5 m mada se moglo vidjeti da je bilo kuća čije su dimenzije bile dosta veće od ovih. Sojenica se sastojala iz više dijelova odnosno prostorija koje su bile međusobno podjeljene zidom. U sojenicama se mogu tačno razjasniti djelovi kuća i njihova funkcija. Pa, tako imamo prostorije u kojima su ljudi svakodnevno boravili, kao i sobe u kojima se spavali.

Kako je uzgoj stoke u tom vremenu bio veoma bitan u sojenicama možemo uočiti i prostorije koje su pretežno korištene za čuvanje stoke. Također, su pronađene manje prostorije čija svrha nije tačno određena, ali se pretpostavlja da su one služile za čuvanje stoke. Dakle, kada je u pitanju gradnja sojenica na području Ripča možemo reći da su one predstavljale napredniji oblik naselja koja su prvenstveno građena radi zaštite od napada drugih naroda. Sojenička naselja u Ripču bila su međusobno povezana čime je to naselje znatno dobilo na jačanju svoje strukture, ali ujedno mogla se vršiti lakša organizacija prilikom odbrane naselja. Ove kuće ne samo da su bile pravljene iz tog razloga, nego su ljudi imali lakši prilaz vodi koja je za njih predstavljala pravi izvor hrane, pa tako je u sojenicama u Ripču pronađen veliki broj udica pravljenih od kostiju.

Danas, možemo reći da sojenice izgrađene u Ripču predstavljaju jedinstveno kulturno dostignuće koje se razvilo na malom području Evrope, pa se iz tog razloga ovo selo ubraja u posebna arheološka nalazišta. Japodi koji su živjeli na tom području stvorili su jednu jedinstvenu organizaciju koja je razvijala sopstvenu kulturu u željenome pravcu bez ikakvih primjesa okolnog stanovništva. Dakle, današnje naselje Ripač iako maleno ima značajnu ulogu na kulturološkoj karti Bosne i Hercegovine, jer su sojenička naselja dosta rijetko arheološko otkriće.

Dino Dupanović